بخش ۳: آنالوژی و علیت-فصل دوازدهم: احتجاج قیاسی[_تمثیل]/آنالوژیک

دیوید هیوم(1711-1776) 

خلاف هر امر واقع  ممکن و نیز توسط ذهن به همان آسانی و تمایز درک شدنی است و نیز انطباق‌پذیر با واقعیت است، زیرا نمی‌تواند موجب تناقض گردد. اینکه خورشید طلوع نخواهد کرد یک گزاره کمتر دریافتنی نیست و تناقض بیشتر از پذیرش طلوع میکند را موجب نمی‌شود . . . بنابراین می‌تواند موضوع ارزشمند کنجکاوی باشد، پرسش از آنکه طبیعت این موردها چیست که ورای آزمون حسی  یا سابقه ذهنی(حافظه) ما را به بودن آنها متقاعد می‌کند. __دیوید هیوم

 

در واقع، همه استدلال‌های برخاسته از تجربه ریشه در شباهتی دارند که ما در میان اشیاء طبیعی کشف می‌کنیم، و همین نیز باعث می‌شود تا ما انتظار اثرات مشابه  نسبت به آنهایی  داشته باشیم که در می‌یابیم  از این اشیا هستند. __دیوید هیوم

قسمت‌های فصل ۱۲:

۱-  نگاه دوباره به استقرا و استنتاج
۲-  استدلال با آنالوژی
۳-  ارزیابی استدلال‌های آنالوژیک
۴-  ابطال استدلال /تبکیت×/refutationبا آنالوژی منطقی

 

موضوع کتاب از این اینجا تا پایان (فصل پانزدهم)، بررسی استدلال‌های استقرائی است و احتمال واژه کلیدی این فصل‌هاست که فصل پایانی کندوکاو آن است.

 

قیاس/Syllogism بعنوان گونه‌ای از استدلال استنتاجی(یک استدلال استنتاجی که دارای دو مقدمه و یک نتیجه است، ازجمله قیاسات حملی/کاتگوریک) به تفصیل در فصل‌های هفت و هشت (کلاسیک/قدیم-ارسطوئی) بررسی‌شد. در زبان فارسی آنالوژی (Analogy) که ریشه یونانی (analogia: ana + logos) دارد نیز با نام "قیاس" و گاهی با "قیاس تمثیل" و نیز "تمثیل" آمده است ( و اخیراً نیز همترایی. فراسنجی - مانستگی). شاید مشهورترین مثال(در فارسی) قیاس طوطی در داستان بقال و طوطی مثنوی است (... از قیاسش خنده آمد خلق را  --کو چو خود پنداشت صاحب دلق را ...). ناگفته پیداست که این قیاس(آنالوژی/همگونی) با آن قیاس (Syllogism) از بنیاد متفاوتند.

 

همانطور که خواهیم‌دید آنالوژی در ریتوریک(صناعت کلام در انتقال پیام و وضع استدلال/فصل‌های یکم و دوم) نیز یک ابزار بسیار نیرومند است. آنالوژی غار افلاطونی(رساله جمهوری) از جمله معروف‌ترین و تاثیرگذارترین‌ها بوده‌است.

 

اینک خلاصه فصل دوازدهم:

 

این فصل را با تحلیل استقرا آغاز کردیم. قسمت ۱.۱۲ مروری بود بر تمایز بنیادین بین استدلال‌های استنتاجی با ادعای حتمیت برای نتایجشان و استدلال‌های استقرایی بدون داشتن چنین ادعا. عبارت‌های "اعتبار" و "بی‌اعتبار" به استدلال‌های استقرایی که نتایج آنها فقط می‌توانند دارای درجه‌ای از درست بودن باشد بکاربرده نمی‌شود.

 

در قسمت ۲.۱۲ ما استدلال بوسیله آنالوژی را توضیح دادیم. یک آنالوژی یک مانستگی یا مقایسه است؛ وقتی نشان می‌دهیم یک یا تعداد بیشتر از جنبه‌ها بین دو یا تعداد بیشتر از فقرات موجود شبیه هستند آنگاه ما به استخراج یک آنالوژی دست‌یازیده‌ایم. یک استدلال بوسیله آنالوژی عبارت از استدلالی است که مقدمات آن شباهت دو یا تعداد بیشتر فقرات موجود در یک یا تعداد بیشتر جهت[جهات] را تصدیق می‌کنند و نتیجه آن عبارت از این است که آن فقرات موجود در بعض جهات بیشتر نیز شبیه هستند.  این نتیجه مانند همه استدلال‌های استقرایی نمی‌تواند چیزی بیشتر از محتمل‌بودن را دربرداشته باشد.

 

در قسمت ۳.۱۲ ما شش معیار را توضیح دادیم که معین می‌کنند آیا مقدمات یک استدلال آنالوژیک نتیجه را کم و بیش محتمل می‌سازند یا نه. این معیارها به شرح زیر هستند:

  1. تعداد اقلام موجود که بین آنها گفته می‌شود آنالوژی انجام یافته است.

  2.  گوناگونی، یا درجه بی‌شباهتی در میان اقلام موجود یا موردهای فقط آمده در مقدمات.

  3.  تعداد آن جهات که گفته‌ می‌شود فقرات موجودِ درگیر، در آنها مشابه‌اند.

  4.  ربط جهات آمده در مقدمات به آن جهات بیشتر، که در نتیجه آمده است.

  5.  تعداد و اهمیت ناهمگونی‌ها بین آن موردها که فقط در مقدمات آمده‌اند و آن مورد که در نتیجه آمده‌است.

  6.  فروتنی (یا تندی) نتیجه نسبت به مقدمات.

 

در قسمت ۴.۱۲، ما ابطال× بوسیله آنالوژی منطقی را توضیح دادیم. برای نشان دادن اینکه یک استدلال (استقرائی یا استنتاجی) برخطاست، یک روش مؤثر عبارت از آوردن یک استدلال دیگر است که آشکارا برخطاست و بعلاوه صورت آن یکسان با صورت استدلال مورد حمله است.

 

 

×- تبکیت:  (تَ)[ع.](مص م.) 1 - خاموش کردن ، زبان‌بند کردن . . . . ۴ - غلبه‌کردن به حجت. ـــ فرهنگ لغت معین